W październiku 2010 roku odwiedziłem Szkołę Podstawową w Złotorii. Celem mojej wizyty było zaproszenie dyrekcji oraz grona pedagogicznego szkoły na wieczornicę organizowaną przez Stowarzyszenie Pamięć i Tożsamość Skała. Miała się ona odbyć w formie lekcji historii, którą organizowaliśmy z okazji kolejnej rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości w 1918 roku.
Zaprezentowałem dyrektor szkoły Pani Dorocie Stępień dyrektorowi szkoły cele działania naszego Stowarzyszenia. Jednym z nich jest propagowanie na naszej stronie internetowej wydarzeń historycznych, które miały miejsce w pobliskich miejscowościach. Pragniemy również prezentować ludzi, którzy brali udział w tych zdarzeniach. W trakcie rozmowy Pani dyrektor powiedziała, że ma coś, co może nasze Stowarzyszenie zainteresować. Otóż podczas porządkowania dokumentów po pożarze, który miał miejsce w szkole, natrafiła na teczkę ze zbiorem wspomnień.
Były to wspomnienia mieszkańców pobliskich wsi, których dzieci uczęszczały do szkoły w Złotorii. Wspomnienia dotyczyły głównie przeżyć związanych z II Wojną Światową. Zdaniem Pani Doroty Stępień szkoda by było, aby wiedza w nich zawarta zmarnowała się. Oczywiście w pełni podzielam pogląd Pani dyrektor. Dostałem zgodę na publikację tych wspomnień, ale bez nazwisk i dat urodzenia. Powodem tego jest to, że wszyscy autorzy wspomnień już nie żyją i nie mogą udzielić zgody na publikację.
Zbiór zawiera 19 wspomnień. Wszyscy autorzy są mężczyznami. Najmłodszy urodził się w 1922 roku, najstarszy w 1898 roku. W wojnie obronnej w 1939 roku brało udział 13 osób. W Ludowym Wojsku Polskim powstałym w ZSRR służyło 5 osób. W Armii Czerwonej 1 osoba. Większość z nich opisuje walki obronne w w 1939 roku na granicy z Prusami aż do klęski pod Kockiem. Wywiezieni na Syberię opisują, po wstąpieniu do LWP, szlak bojowy od Lenino do Berlina. Jedno z opowiadań sięga okresu Polskiej Organizacji Wojskowej z listopada 1918 roku. Opisuje akcje rozbrajania Niemców przez Polską Organizację Wojskową.
Zdecydowaliśmy, że teksty wspomnień zostaną przepisane aby ułatwić ich czytanie. Wspomnienia do druku opracowała Pani Wiesława Świsłocka. W tekstach dokonano niezbędnych korekt błędów, nie zmieniają one sensu wypowiedzi. Czytając teksty proszę pamiętać, że były one pisane w 1973 czyli w okresie głębokiego PRL-u. Niektóre wydarzenia z życia autorów są pomijane, inne podnoszone zgodnie z duchem epoki. Nie udało mi się ustalić, który z nauczycieli szkoły był pomysłodawcą akcji spisywania wspomnień. Sądzę, że w spisywaniu tych wspomnień brała udział ósma klasa, która kończyła Szkołę Podstawową w Złotorii w 1973 roku.
Serdecznie dziękuję Pani Dorocie Stępień Dyrektorowi Szkoły Podstawowej w Złotorii za udostępnienie wspomnień do publikacji. Myślę, że te wspomnienia usuną chociaż jedną małą plamę z historii zarówno lokalnej jak i kraju.
Prezes Stowarzyszenia Pamięć
i Tożsamość Skała
Grzegorz Krysiewicz
WSPOMNIENIA BĘDĄ REGULARNIE PUBLIKOWANE W SEKCJI ARTYKUŁY -> WSPOMNIANIA ZŁOTORIA
Pierwszy chrzest bojowy przeszedłem 12 i 13 października pod Lenino. Dostaliśmy pierwsze zadanie- „dostać języka”, czyli wziąć żywego Niemca. Zadanie było bardzo trudne. Wcale nie znaliśmy terenu. Ale rozkaz trzeba wykonać. Dowódcą był chorąży Dudziak. Godzina 22.00 ruszamy w drogę. Było nas 12 zwiadowców. Czytaj dalej „Z Syberii do Berlina”
Z obozu dla internowanych zostałem wypuszczony w kilka tygodni potem przez wojska radzieckie, skąd wróciłem do domu.
W roku 1943 wzięty zostałem jako przymusowy robotnik do szczepiania kamienia na Sierkach. Tam dla Niemców pracowałem cały rok. Najtrudniejszym okresem w tej pracy była zima, ponieważ miejsce, w ktorym pracowałem było w otwartym polu, a mrozy dochodziły do -30 stopni.
W roku 1944 zastało tam mnie wyzwolenie.
Pod nawałą hitlerowców wycofaliśmy się do Myszyńca, a później na Czerwony Bór. W okolicach Zambrowa dostałem się do niewoli. Jako niewolników spędzono nas do Łomży, potem przez Kolno do Prus Wschodnich, gdzie zapędzono nas do obozu Stalag T, a ze stalagu zapędzono nas do Królewca, gdzie pracowałem przy budowie kanału.
Z Królewca udało mi się dostać do pracy w gospodarstwie, gdzie pracowałem na roli. Tam było lżej, gdyż prędzej można było zjeść kawałek chleba. Po kilku zmianach gospodarzy dostałem się na magazyniera rolniczego, tam przebyłem pół roku. W gospodarstwach rolnych przebywałem do roku 1945.
W roku 1945 w miesiącu lutym zostałem oswobodzony przez Armię Radziecką.
W maju 1945r. przybyłem do domu, aby znów pracować na roli i w swym zawodzie kowalskim.
Z Grodna wyjechaliśmy 27 sierpnia 1939 r. do Czerwonego Boru, a w chwili wybuchu wojny 1 września do Łomży i Nowogrodu, gdzie zaczęliśmy budować linie telefoniczne przy froncie od Nowogrodu do Makowa. Po rozbiciu 18 dywizji piechoty i okrążeniu jej w Czerwonym Borze przez wojska niemieckie, odeszliśmy w popłochu na pomoc oblężonej Warszawie. Czytaj dalej „Sawino II”
Toczyliśmy walkę z Niemcami w okolicy Żółtek nad Narwią, skąd pod silnym ogniem wroga zmuszeni zostaliśmy wycofać się do Białegostoku, gdzie zajęliśmy stanowisko bojowe na ulicy Antoniukowskiej.
Tu również nie mogliśmy wstrzymać siły wroga, po ciężkich walkach zostawiając naszych towarzyszy zabitych i rannych, zmuszeni zostaliśmy wycofać się aż do Wołkowyska, gdzie stoczyliśmy ostatni bój. Stąd cofnęliśmy się do Porubanki koło Wilna, gdzie zostaliśmy okrążeni i rozbrojeni przez wojska radzieckie. Sowieci załadowali nas w pociągi i zawieźli do Z.S.R.R. do obozu jenieckiego do Kozielska, gdzie przebywałem 3 miesiące, a później wróciłem do domu.
Nadmienić mogę, że nasz batalion w okolicy wsi Dojlidy rozbił czołg niemiecki i wzięliśmy 2 niemców do niewoli.
Nasz pułk został prawie doszczętnie rozbity silnym ogniem artylerii, czołgów i samolotów nieprzyjacielskich. Tam dostałem się do niewoli – nas wszystkich niewolników spędzono do Piotrkowa, później załadowano do samochodów i wywieziono do Częstochowy. W Częstochowie nas posegregowano i wywieziono do Frankfurtu do Niemiec, a później do obozu Stalag XI-A Altengrabów. Po 9 miesiącach w Stalagu wybuchu tyfusu, przewieziono nas do Bur – Magdenburga. Tam nas pędzono do pracy, a kto był chory i nie stawił się do pracy to nie dostawał jedzenia. Także musieliśmy ze swej skąpej porcji dokarmiać swych współtowarzyszy niewoli. W Magdeburgu przebywałem do 7 maja, tam właśnie zostaliśmy oswobodzeni przez armię Radziecką.
Z chwilą oswobodzenia ruszyliśmy pieszo do kraju do rodziny. Po tygodniu o głodzie i chłodzie, bo szliśmy terenami zniszczonymi i opustoszałymi dotarliśmy do Poznania. W Poznaniu dano nam pociąg towarowy i przez Łódź – Warszawę do Białegostoku. Z Białegostoku pieszo końcem maja dostałem się do swej wsi rodzinnej, do rodziny.
Całą gehennę swej niewoli trudno opisać, za najmniejsze przewinienie karano nas surowo, a gdy zauważyli, że w naszej pracy został zrobiony sabotaż, pokazowo na postrach karano szubienicą.
Do niniejszego życiorysu załączam swą fotografię z niewoli. Jestem z prawej strony w polówce.
Po wcieleniu i umundurowaniu przerzucono nas do lasu za Białystok do wsi Bagnówka.
Z Bagnówki przerzucono nas na linię graniczną za Ostrołękę.
Kampania wrześniowa została rozpoczęta pod Ostrołęką, a później nas przerzucono pod Nowogród abyśmy bronili przeprawy przez Narew, pod nawałą hitlerowców musieliśmy się wycofać na Czerwony Bór.
Pod Puchałami zostałem lekko ranny i dostałem się do niewoli. Punkt zborny niewolników Niemcy zrobili w Łomży. A później zapędzili nas do stalagu IA. Ze stalagu zaczęli nas rozsyłać na roboty przymusowe, mnie przypadło pracować w Królewcu.
W 1941 r. z Królewca wywieziono nas do prowincji Szlezwik-Holstein, do majątku ziemskiego Ekenfiorde. Tam przepracowałem do 1945 r.
W dniu 3 maja majątek wyżej wspomniany został zdobyty przez Anglików , a myśmy zostali oswobodzeni.
Administracja angielska rozpoczęła ewakuację wszystkich obcokrajowców i wywiozła nas wszystkich na wyspę Sylt.
W dniu 5 grudnia 1945 r. znalazłem się u rodziny. Lecz niestety tam gdzie mieszkałem były tylko zgliszcza. Niemcy ustępując w 1944r. doszczętnie zniszczyły zabudowania. Opisać całą gehennę to za mało byłoby tej kroniki. W niewoli życie było ciężkie, najmniejsze przewinienia karane były chłostą a za większe przewinienia szubienica i to publiczna, aby nas zastraszyć. Lecz my niewolnicy nie zważaliśmy na nic i gdzie się dało robiliśmy sabotaż.
Załącznik fotografii z niewoli. Ja jestem wyższy, a ten niższy to kolega ze wsi Choszczewa za Wizną.
Zaznaczam, że wszystkiego nie pamiętam. Mieliśmy potyczki z Niemcami w Białowieży w puszczy i Hajnówce. Potem cofaliśmy się do tyłu, bo była duża przewaga niemiecka. Stoczyliśmy walkę w miejscowości Dąbrowa Wielka, gdzie ja ze swojego R. K. Emu zniszczyłem trzy czołgi niemieckie. Później mieliśmy walkę w Nurcu, Czeremsze, Czerwonym Borze i Białej Podlaskiej. Nie pamiętam jaka to była miejscowość, byłem na ubezpieczeniu z plutonowym S., a nasze wojska były w lesie. Ze wsi do lasu jechał patrol niemiecki na motorach. Plutonowy mówi do mnie – nie strzelaj niech bliżej podjadą. Jak już byli 150m od nas to wtedy rozkaz – ognia, i tak cały patrol został zniszczony. Czytaj dalej „Z Kocka do Stalagu”