Fragment prelekcji z dnia 27.04 2017r. , którą wygłosił prezes Stowarzyszenia Pamięć i Tożsamość Grzegorz Krysiewicz w Miejsko-Gminnym Centrum Kultury i Sportu w Choroszczy.
„Tematem dzisiejszego „Spotkania z Historią” jest – „Armia Krajowa w gminie Choroszcz i Barszczewo podczas II Wojny Światowej”. Zanim jednak do niego przystąpię, kilka słów informacji o stowarzyszeniu . Czytaj dalej „Fragment Prelekcji – Armia Krajowa w Gminie Choroszcz”
Szanowni Państwo!
Dzisiaj, 1 Marca obchodzimy Narodowy Dzień Pamięci Żołnierzy Niezłomnych. Świętem tym, my Polacy, chcemy złożyć hołd żołnierzom Polskiego Państwa Podziemnego. W skład tej największej w świecie podziemnej armii II Wojny Światowej weszli żołnierze Armii Krajowej, Narodowych Sił Zbrojnych, Batalionów Chłopskich. To oni podjęli walkę o wolną Polskę z okupantem Niemieckim i z okupantem Sowieckim, także po lipcu 1944 roku. Czytaj dalej „Przemówienie na obchodach Dnia Pamięci Żołnierzy Wyklętych 1 Marca 2017”
Przed 1945 r. Topilec administracyjnie należał do gminy Choroszcz. Później na krótko do 1954 r. zaliczał się do gminy Barszczewo. Obecnie wchodzi w skład gminy Turośń Kościelna. Mieszkańcy obrządku katolickiego zawsze należeli do choroszczańskiej parafii. Czytaj dalej „Henryk Zdanowicz – Historia Wsi Topilec”
PRZESIEDLENIA LUDNOŚCI BIAŁORUSKIEJ W LATACH 1945-1946 Z TERENU GMINY CHOROSZCZ (zarys problemu)
I OKOLICZNOŚCI POPRZEDZAJĄCE
Opisywany obszar dotyczy Gminy Choroszcz w jej granicach sprzed 1939 r. Należały do niej następujące miejscowości, nazwijmy je brzegowe: Baciuty, Barszczówka, Niecki, Zalesiany, Niewodnica Korycka, Ogrodniczki, Oliszki, Sienkiewicze, Dzikie, Żółtki, Kruszewo, Izbiszcze, Topilec i Zawady. Ludność prawosławna była zgrupowana w parafii choroszczańskiej, gdzie cerkiew na mocy przepisów z 1924 r. była świątynią etatową (kapłan otrzymywał pensję od państwa). Druga parafia mieściła się w Topilcu i miała charakter filialny, tzn. kapłan był na utrzymaniu swoich wiernych. Władze państwowe dążyły do tego aby wspólnoty parafialne były wydolne finansowo do utrzymania świątyń i duchownych. Określono, że powinny one liczyć od 3 do 4 tysięcy wiernych. W 1922 r. parafia choroszczańska liczyła 697 osób (Choroszcz-202, Ruszczany-137, Barszczewo-33,Kościuki-134, Żółtki-129, Majątek i wieś Rogowo-33, Dzikie-3, Sienkiewicze-2, Czaplino-19, Oliszki-1, Majątek Nowosiółki-4). W tym samym okresie parafia w Topilcu była liczebniejsza, ponieważ w jej skład wchodziło 1261 wiernych zamieszkujących następujące wsie: Topilec, Kol. Topilec, Baciuty, Zaczerlany, Zawady, Gajowniki, Niecki, Tołcze i Barszczówkę. Aby spełnić ustawowy wymóg etatowa parafia choroszczańska była zasilana wiernymi z filialnej parafii fastowskiej, a w latach 30-tych na krótko przyłączono do niej parafię ze Starosielc. Z uwagi na to, że obie wspólnoty leżały poza granicami administracyjnymi gminy nie będą przedmiotem dalszych rozważań. Czytaj dalej „PRZESIEDLENIA LUDNOŚCI BIAŁORUSKIEJ W LATACH 1945-1946 Z TERENU GMINY CHOROSZCZ (zarys problemu)”
Wiedza na temat niemieckiej agentury zbudowanej na Białostocczyźnie podczas II Wojny Światowej jest bardzo nikła, a w gminie Choroszcz w zasadzie żadna. Tym tekstem spróbujemy tą wielką białą plamę chociaż troszeczkę pomniejszyć. Czytaj dalej „Obca agentura w walce z polskim podziemiem”
W chwili wybuchu II wojny światowej Choroszcz zamieszkiwało trochę ponad 3000 mieszkańców, w tym ponad 400 było wyznawcami religii mojżeszowej. Burmistrzem miasteczka był Wacław Terajewicz, a jego zastępcą Antoni Mudź. Budżet był w pełni zbilansowany. W roku 1938/39 wpływy do kasy miejskiej zamykały się w kwocie 20.686 zł i tyle samo pochłaniały wydatki1. Działała elektryczność i telefony. Do tego trzeba dodać 2 szkoły powszechne publiczne, 1 kinoteatr i bibliotekę. Posługę duchową zapewniały 2 kościoły rzymskokatolickie, 1 cerkiew prawosławna i synagoga. W krajobraz Choroszczy mocno się wpisał działający od 1930 roku Szpital Psychiatryczny z 2000 tysiącami chorych, z czego 1100 przebywało w ramach opieki pozazakładowej u prywatnych rodzin w okolicznych miejscowościach. Czytaj dalej „CHOROSZCZ W POCZĄTKACH OKUPACJI NIEMIECKIEJ. DZIAŁALNOŚĆ BURMISTRZA STANISŁAWA BOBROWSKIEGO.”
Wystąpienie w dniu 10. 11. 2015r. Podczas
uroczystości odsłonięcia tablicy pamiątkowej, poświęconej
przedwojennym kierownikom Szkół Powszechnych gminy Choroszcz
Szanowni Państwo , droga młodzieży
Nazywam się Grzegorz Krysiewicz, od kilku lat sprawuję funkcję prezesa Stowarzyszenia Pamięć i Tożsamość Skała z siedzibą w Choroszczy.
Jednym z głównych zadań stowarzyszenia( Pamięć i Tożsamość Skała) jest propagowanie lokalnej historii. Staramy się przypominać społeczeństwu wydarzenia, które w przeszłości tu na naszej Choroszczańskiej ziemi miały miejsce. Wraz z tymi zdarzeniami pragniemy też przypomnieć ludzi, którzy brali w tym udział. Wielu z nich bardzo zasłużyło się naszej gminie i ojczyźnie, a zostali zupełnie zapomniani. Przypominamy o nich stosując różne sposoby, najczęściej publikując teksty o tematyce historycznej, na łamach naszej lokalnej gazety czy na stronach internetu. Organizowaliśmy i organizujemy również uroczystości rocznicowe.
Proszę Państwa
Dzisiaj spotykamy się z dwóch radosnych okazji: pierwszą jest 97 rocznica odzyskania przez Polskę niepodległości, drugą jest akt upamiętnienia przedwojennych kierowników Szkół Powszechnych z gminy Choroszcz. Wyjątkowość tych okazji wynika z faktu, że odzyskaliśmy wolność po 123 latach niewoli i zarazem czcimy grupę obywateli gminy Choroszcz, która wolność Ojczyźnie naszej wywalczyła. Oni to, po jej odzyskaniu, z oddaniem dla Polski pracowali. Zanim jednak do tego aktu przystąpimy, pragnę przedstawić Państwu choć kilka słów tła historycznego.
O przyczynach upadku tak potężnego państwa jakim była Polska, państwa które dominowało w Europie przez kilka wieków, mówiłem tu w tej szkole kilka razy na Lekcjach Historii. W wielkim skrócie można powiedzieć, że państwo nasze upadło na skutek wyczerpania ciągłymi wojnami, które trwały prawie sto lat, oraz z powodu braku silnego ośrodka władzy. Po wygaśnięciu linii Jagiellonów nastały czasy królów elekcyjnych. Wraz z nimi przyszła anarchia, korupcja, demoralizacja elit politycznych. Takie zjawiska zawsze prowadzą do upadku państwa. Skończyło się to rozbiorami i Polska zniknęła z mapy Europy. Oczywiście środowiska patriotyczne usiłowały odzyskać niepodległość poprzez wywołanie kilku powstań. Były one solidarnie tłumione przez zaborców. Powstanie Styczniowe z 1863 roku było najbardziej krwawym zrywem niepodległościowym. Przyniosło ono wielkie straty w ludziach, i wywołało niespotykane represje, głównie ze strony zaborcy rosyjskiego. Naród polski zakuto w surowy reżym policyjny, czyniąc z polaków obywateli drugiej
2
kategorii. Gorycz z przegranej walki, dyskryminacja, prześladowania, germanizacja i rusyfikacja wywołały w społeczeństwie trwałą nienawiść do zaborców. Na tym gniewie i chęci rewanżu wychowało się całe pokolenie Polaków.
Wreszcie w listopadzie 1918 roku udało się tą niepodległość odzyskać. Pokolenie Polaków czasami określane mianem „pokolenia Józefa Piłsudskiego” umiejętnie wykorzystało wybuch I Wojny Światowej i konflikt pomiędzy zaborcami. 11 listopada 1918 roku Józef Piłsudski wrócił do Warszawy. Jeszcze tej nocy rozpoczęły się walki z Ukraińcami o Lwów, a potem ze wszystkimi sąsiadami, o granice. W krwawym trudzie polskiego żołnierza i wysiłku całego społeczeństwa powstała II Rzeczypospolita. Pomimo straszliwych zniszczeń wojennych i strat w ludziach, zdolny i pracowity naród polski bardzo szybko stworzył silne i nowoczesne europejskie państwo. Był to zdumiewający sukces Polaków. W tym sukcesie niemały udział mieli polscy nauczyciele. To oni pokonali analfabetyzm i byli animatorami postępu w wielu dziedzinach życia społecznego i gospodarczego.
Po przegranej wojnie obronnej w 1939 roku ta grupa społeczna jako jedna z pierwszych padła ofiarą represji okupantów rosyjskich i niemieckich. Zawarte pomiędzy nimi 28 września 1939 roku „ Porozumienie o Granicach” zawierało uzgodnienia o wspólnym fizycznym likwidowaniu administracji polskiej, w tym inteligencji. W miesiącach jesiennych 1939 roku na terenie naszej gminy aresztowani zostali wszyscy przedstawiciele inteligencji, których Rosjanie zlokalizowali. W śród aresztowanych byli prawie wszyscy kierownicy Szkół Powszechnych z gminy Choroszcz. Zostali oni osądzeni na wieloletnie więzienie i do marca 1940 roku wywiezieni do gułagów w głąb Rosji. Z siedmiu kierowników szkół, czterech zginęło z rąk Rosjan. Byli to: Jan Hołub, Czesław Sucharski, Jan Mancewicz, Leonard Prystrom. Dwóch zginęło z ręki niemieckiej, byli to: Antoni Bućko i Józef Świrniak. Ocalał jeden, Władysław Kurczak, który odbywając wyrok w łagrze sowieckim, dostał się do armii Andersa.
Jako że Rosjanie wyznawali zasadę niszczenia przeciwników politycznych aż do korzeni, 13 kwietnia1940 roku aresztowano ich rodziny i deportowano wraz z innymi mieszkańcami gminy na Syberię. Ponad dwustu naszych rodaków umieszczono w łagrach, gdzie umierali z głodu i z zimna. Cisza o zbrodniach na Polakach, jaka zapadła po 1945 roku miała sprawić, że po milionach ofiar niemieckiego socjalizmu i rosyjskiego komunizmu, społeczeństwo miało zapomnieć. Polacy, mieli zapomnieć o tych wspaniałych ludziach, którzy dla Polski gorliwie pracowali w czasie pokoju, a w czasach wojny walczyli za nią z bronią w ręku. Dla niej też cierpieli i tracili życie.
Szanowni Państwo
Dlatego też każda taka osoba, którą przywrócimy do społecznej pamięci jest tak ważna, ma to ogromne znaczenie dla polskiej tożsamości i dla prawdy historycznej. Służy to też przywróceniu zapomnianym, czy nieznanym, osobistej godności i należnej pamięci.
W polskiej tradycji jest tak, że z okazji świąt narodowych odznacza się
3
zasłużonych obywateli medalami. My nie mamy takich uprawnień, ale możemy uhonorować ich tablicą pamiątkową. Pragniemy, aby ich postawy życiowe i oddanie naszej Ojczyźnie – Polsce były przykładem dla następnych pokoleń Polaków. Niech ich nazwiska błyszczą w pełnej chwale, na tej mosiężnej tablicy, którą dziś odsłonimy na murach Zespołu Szkół w Choroszczy.
Chwała bohaterom !
Szanowni Państwo
Proszę teraz moich kolegów ze Stowarzyszenia Pamięć i Tożsamość Skała o przedstawienie skróconych życiorysów osób, które pragniemy uhonorować, umieszczając ich nazwiska na tablicy pamiątkowej. Chcę nadmienić, że życiorysy naszych bohaterów nie są pełne z uwagi na upływ czasu i ograniczone źródła informacji. Zostały opracowane na podstawie danych zebranych od rodzin, z relacji innych osób, oraz wiedzy uzyskanej z Centralnego Archiwum Wojskowego w Warszawie oraz Instytutu Pamięci Narodowej w Białymstoku.
Jan Mancewicz urodził się 6.12. „o godzinie 4 po północy” 1906 roku w Suwałkach. Matka –Maria, wówczas 25 letnia kobieta była służącą i osobą stanu wolnego. Co ciekawe akt urodzenia wystawił ks. Jałbrzykowski, późniejszy arcybiskup wileński. Czytaj dalej „Jan Mancewicz”
Leonard Prystrom przyszedł na świat 2 maja 1908 roku w Kibartach, w parafii Wierzbołowo. Jego rodzicami byli Antoni i Helena z Grzybińskich. Wszystkich dzieci było 7, 4 chłopców i 3 dziewczynki. Wiek dojrzały osiągnęło zaledwie troje-oprócz Leonarda jego brat i siostra. Rodzinę utrzymywał ojciec, który był urzędnikiem kolejowym. Matka tradycyjnie zajmowała się wychowaniem dzieci i prowadzeniem domu. Czytaj dalej „Leonard Prystom”
Józef Świrniak syn Szczepana i Pauliny urodził się 15 01.1901r. w Drohobyczu na Ukrainie. Miał młodszego brata Jana i młodszą siostrę Wandę. Ojciec był pracownikiem sądu w Drohobyczu, matka zajmowała się prowadzeniem domu. Kilka lat później rodzice przenośli się do Łańcuta, gdzie Szczepan Świrniak dostał posadę w miejscowym sądzie. W tym mieście Józef Świrniak ukończył szkołę powszechną i realną1. Czytaj dalej „Józef Świrniak”